Vì sao người Việt hay nói “trộm vía” và “cơm muối” với trẻ nhỏ?

“Trộm vía, em bé bụ bẫm quá.”
“Trộm vía, bé ngoan ghê.”
Hay mỗi lần trẻ hắt xì, người lớn lại nói: “Cơm muối!”

Những câu nói ấy xuất hiện rất tự nhiên trong đời sống hằng ngày. Nhiều người dùng như một thói quen, ít khi tự hỏi vì sao lại nói như vậy.

Theo quan niệm dân gian xưa, con người có hồn và vía. Nam có ba hồn bảy vía, nữ có ba hồn chín vía. Trong đó, “vía” được hiểu là phần năng lượng tinh thần gắn liền với thể chất - giúp con người khỏe mạnh và tồn tại. Người ta tin rằng khi bị đau ốm, có thể là do vía bị “động”, bị ảnh hưởng bởi những tác động bên ngoài như ánh nhìn, lời nói hay môi trường xung quanh.

Với trẻ nhỏ, vía còn yếu nên cần được giữ gìn. Vì vậy, trước khi khen một em bé xinh xắn hay ngoan ngoãn, người lớn thường nói “trộm vía” như một lời xin phép rất nhẹ - xin các vía cho phép mình khen, để đứa trẻ không bị “động vía”. Đây cũng được xem như cách bày tỏ sự tôn trọng với gia đình em bé, đồng thời gửi gắm mong muốn con trẻ được bình an.

Ngày nay, “trộm vía” không còn chỉ dành riêng cho trẻ nhỏ. Người ta nói “trộm vía dạo này công việc ổn”, “trộm vía năm nay khỏe”, hay “trộm vía mọi chuyện đang suôn sẻ” như một cách tự nhắc mình nói điều tốt một cách dè dặt. Dù không còn mang nặng yếu tố tín ngưỡng như xưa, cụm từ ấy vẫn giữ nguyên tinh thần ban đầu: khen một chút, mừng một chút, nhưng luôn chừa lại sự khiêm nhường. Có lẽ vì vậy mà “trộm vía” vẫn sống rất lâu trong đời sống người Việt - như một thói quen ngôn ngữ nhỏ, nhắc ta biết trân trọng những điều đang có, mà không nói quá thành lời.